به گزارش روابط عمومی اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران، دکتر محمود حبیبی در گفتوگو با خبرنگار قضایی خبرگزاری فارس، با اشاره به جایگاه حرفه خبرنگاری در آموزههای دینی و اجتماعی، اظهار کرد: حرفه خبرنگاری، یک بحث بنیادی، کلیدی و اساسی است و به نظرم اهمیت دارد که در روز خبرنگار، این موضوع از منظر مبانی دینی و حرفهای مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: روز خبرنگار در تقویم رسمی کشور، به مناسبت شهادت محمود صارمی، خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، نامگذاری شده است. صارمی در مردادماه سال ۱۳۷۷ به همراه هشت دیپلمات ایرانی در کنسولگری ایران در مزارشریف افغانستان به دست طالبان به شهادت رسید و پس از آن، ۱۷ مرداد به عنوان روز خبرنگار نامگذاری شد و این نامگذاری نیز در شورای فرهنگ عمومی به تصویب رسید.
دکتر حبیبی ادامه داد: بنابراین، اگر سابقه نامگذاری روز خبرنگار را بررسی کنیم، این مناسبت به سال ۱۳۷۷ بازمیگردد، اما نباید اهمیت و سابقه حرفه خبرنگاری را به این تاریخ محدود کنیم؛ چراکه خبرنگاری حرفهای قدیمی است و ریشه آن را میتوان در آغاز آفرینش و حیات بشری جستوجو کرد.
خبرنگاری؛ حرفهای با ریشههای الهی و قدسی
این حقوقدان گفت: از منظر دینی، حتی میتوان گفت نخستین خبررسان عالم، ذات باریتعالی است که از طریق پیامبران، حقایق و اخبار مربوط به جهان هستی را به انسانها منتقل کرده است. بنابراین، نباید اهمیت خبرنگاری را صرفاً به سال ۱۳۷۷ و حادثه شهادت محمود صارمی پیوند بزنیم؛ خبرنگاری حرفهای شریف و دارای سابقهای بسیار طولانی است که با آفرینش و حیات انسان پیوند دارد.
نایب رئیس اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران تصریح کرد: حرفه خبرنگاری، با توجه به جایگاهی که انتقال صحیح خبر در آموزههای دینی دارد، حرفهای الهی، وحیانی و قدسی است. تقدس، بخشی از ذات این حرفه است و خبرنگار باید بداند که فعالیت او صرفاً یک شغل معمولی نیست، بلکه با آگاهی مردم، هدایت افکار عمومی و انتقال صحیح اطلاعات ارتباط مستقیم دارد.
عضو هیأت مدیره کانون وکلای دادگستری مرکز افزود: در آموزههای دینی نیز بر اهمیت رساندن درست خبر به مردم تأکید شده است. خبر نباید موجب گمراهی مخاطب، تشویش اذهان عمومی یا ایجاد نگرانی و اضطراب در جامعه شود. از این جهت، میتوان گفت حرفه خبرنگاری رنگ و بوی الهی و دینی دارد و خبرنگار باید نسبت به مسئولیتی که بر عهده گرفته، آگاه باشد.
اعتماد عمومی؛ نخستین اصل راهبردی حرفه خبرنگاری
این وکیل دادگستری با اشاره به اصول راهبردی حاکم بر حرفه خبرنگاری اظهار کرد: در این حرفه دو اصل راهبردی بسیار مهم وجود دارد که نخستین آن، اعتمادسازی عمومی است.
وی گفت: خبرنگار زمانی میتواند در انجام حرفه خود موفق باشد که از پشتوانه اعتماد عمومی برخوردار باشد. به همین دلیل، ارائه و انتشار خبر نباید موجب بیاعتمادی مخاطبان شود، بلکه شیوه ارائه خبر باید به گونهای باشد که مردم به خبر و رسانه منتشرکننده آن اعتماد کنند.
دکتر حبیبی ادامه داد: اگر یک خبرگزاری از پشتوانه اعتماد عمومی برخوردار باشد، مخاطبان به اخبار آن اعتماد خواهند کرد؛ اما اگر این اعتماد وجود نداشته باشد، نهتنها به خبر، بلکه به رسانه و خبرنگار نیز اعتماد نخواهند داشت. بنابراین، میتوان گفت اعتمادسازی عمومی و برخورداری از پشتوانه اعتماد مردم، نخستین اصل راهبردی حرفه خبرنگاری است.
امانتداری؛ اصل دوم راهبردی خبرنگاری
وی دومین اصل راهبردی این حرفه را امانتداری دانست و گفت: هنگامی که یک خبر یا موضوع برای انتشار و اطلاعرسانی در اختیار خبرنگار قرار میگیرد، این موضوع در واقع یک امانت شرعی است و خبرنگار موظف است آن را با رعایت اصل شفافیت و بدون کم و کاست در اختیار مخاطبان قرار دهد.
عضو هیأت مدیره کانون وکلای دادگستری مرکز تصریح کرد: خبرنگار نباید استنباط شخصی خود را وارد خبر کند یا بخشی از سخنان فرد را به گونهای انتخاب کند که معنای متفاوتی به مخاطب منتقل شود. اگر یک مقام مسئول در حوزه حقوق، وکالت یا هر موضوع دیگری مطلبی را به خبرنگار اعلام میکند، اصل امانتداری اقتضا میکند که خبر بدون تقطیع، حذف یا اضافه و به صورت کامل و شفاف منتشر شود.
دکتر حبیبی افزود: متأسفانه گاهی در عمل شاهد چنین اتفاقاتی هستیم. برای نمونه، امروز مشاهده کردم یکی از خبرگزاریها بخشی از صحبتهای مطرحشده در یک جلسه، از جمله سخنان سرپرست یک اتحادیه را تقطیع کرده و همان بخش را منتشر کرده بود؛ ظاهراً با این تصور که بخش چالشیتر، جذابیت خبری بیشتری دارد. اما این روش با اصل امانتداری سازگار نیست.
نایب رئیس اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران تأکید کرد: خبرنگار باید بداند خبری که در اختیار او قرار گرفته، یک امانت است و باید آن را به صورت کامل و درست منتقل کند. بنابراین، اعتمادسازی عمومی و امانتداری، دو اصل مهم و راهبردی حرفه خبرنگاری هستند.
خبرنگار نباید بر اساس ظن و گمان خبر منتشر کند
عضو هیأت مدیره کانون وکلای دادگستری مرکز در ادامه به ضوابط حرفهای خبرنگاری اشاره کرد و گفت: در کنار اصول راهبردی، خبرنگار باید ضوابط مشخصی را نیز رعایت کند. نخستین ضابطه این است که انتشار خبر باید بر اساس علم و آگاهی باشد، نه بر مبنای ظن و گمان.
وی با استناد به آیه ۳۶ سوره مبارکه اسراء اظهار کرد: خداوند میفرماید «وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»؛ یعنی از چیزی که به آن علم و آگاهی نداری، پیروی نکن. بنابراین، خبرنگار نباید مطلبی را که نسبت به صحت آن آگاهی ندارد، منتشر کند.
این حقوقدان ادامه داد: اگر مسئولی مطلبی را بیان کرده است، خبرنگار باید با اطمینان از انتساب آن سخن به فرد مورد نظر، خبر را منتشر کند و نباید بر اساس حدس و گمان، سخنی را به فردی نسبت دهد. بنابراین، انتشار خبر باید مبتنی بر علم، آگاهی و اطمینان باشد، نه ظن و گمان.
انتشار خبر نباید موجب آسیب به مخاطب شود
دکتر حبیبی دومین ضابطه را جلوگیری از آسیب به مخاطبان دانست و گفت: انتشار اخبار نباید موجب آسیب معنوی، روانی یا مادی به مخاطب شود. این موضوع را میتوان با استناد به آیه ۶ سوره مبارکه حجرات مورد توجه قرار داد؛ آنجا که درباره ضرورت بررسی خبر و پرهیز از اقدام بر اساس اخبار نادرست هشدار داده شده است.
نایب رئیس اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران افزود: در این آیه آمده است «أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَهٍ»؛ یعنی ممکن است انسان در اثر ناآگاهی، به گروهی آسیب وارد کند. بنابراین، خبرنگار باید مراقب باشد که انتشار خبر از روی جهل و ناآگاهی نباشد و موجب گمراهی مخاطبان نشود.
وی تصریح کرد: عمل خبرنگار نباید مصداق «أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَهٍ» باشد؛ یعنی نباید خبر به گونهای منتشر شود که در نتیجه ناآگاهی یا انتشار اطلاعات نادرست، مردم دچار اشتباه و گمراهی شوند.
خبرنگار نباید موجب تشویش اذهان عمومی شود
عضو هیأت مدیره کانون وکلای دادگستری مرکز سومین ضابطه را جلوگیری از ایجاد تشویش و دلهره در جامعه عنوان کرد و گفت: انتشار خبر نباید موجب تشویش اذهان عمومی، ایجاد اضطراب و دلهره در میان مخاطبان شود.
وی ادامه داد: برای مثال، در حوزه نهاد وکالت، خبرنگار نباید صرفاً برای افزایش جذابیت خبر، مطلبی را به گونهای مطرح کند که موجب دلهره و نگرانی متقاضیان آزمون وکالت شود. همچنین اگر خبری از سوی رئیسجمهور یا یک مقام مسئول درباره مسائل اقتصادی، گرانی یا موضوعات مشابه منتشر میشود، خبرنگار باید به آثار انتشار آن بر افکار عمومی نیز توجه داشته باشد.
دکتر حبیبی با اشاره به آیه ۶۰ سوره مبارکه احزاب گفت: در این آیه از تعبیر «مُرجِفون» استفاده شده است. بحث درباره «مرجفون» مفصل است، اما به طور کلی به افرادی اشاره دارد که با انتشار اخبار نادرست، موجب ایجاد اضطراب، هراس و نگرانی در میان مردم میشدند.
نایب رئیس اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران تأکید کرد: خبرنگار نباید مصداق «مرجف» باشد؛ یعنی نباید خبری را منتشر کند که نتیجه آن ایجاد ترس، دلهره، تشویش و نگرانی در ذهن مردم باشد.
سؤال خبرنگار باید کریمانه، روشن و مستند باشد
این حقوقدان در ادامه به نحوه طرح پرسشهای خبرنگار از مسئولان اشاره کرد و گفت: ضابطه دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، نحوه گفتار و طرح سؤال خبرنگار است. سؤال خبرنگار نیز باید با آموزههای قرآنی و اخلاق حرفهای مطابقت داشته باشد.
عضو هیأت مدیره کانون وکلای دادگستری مرکز افزود: نخست اینکه گفتار خبرنگار باید کریمانه باشد؛ یعنی سؤال باید با احترام و رعایت کرامت طرف مقابل مطرح شود. این موضوع را میتوان با آیه ۲۳ سوره مبارکه اسراء و تعبیر «قَوْلًا کَرِیمًا» مورد توجه قرار داد.
وی ادامه داد: دوم اینکه گفتار خبرنگار باید لَیِّن باشد؛ یعنی با نرمی، آرامش و لطافت بیان شود. در آیه ۴۴ سوره مبارکه طه نیز تعبیر «قَوْلًا لَیِّنًا» آمده است. بنابراین، حتی اگر خبرنگار قصد طرح یک سؤال چالشی را دارد، نباید این پرسش را با ادبیات توهینآمیز یا خارج از چارچوب احترام مطرح کند.
دکتر حبیبی گفت: سومین ویژگی، قول سدید است؛ یعنی سخن و پرسش خبرنگار باید محکم، متین و استوار باشد. این موضوع در آیه ۷۰ سوره مبارکه احزاب مورد تأکید قرار گرفته است.
نایب رئیس اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران چهارمین ویژگی را قول بلیغ دانست و اظهار کرد: سؤال خبرنگار باید روشن، شفاف و بدون ابهام باشد؛ به گونهای که مخاطب و مسئول دقیقاً متوجه شوند خبرنگار چه موضوعی را دنبال میکند. در آیه ۶۳ سوره مبارکه نساء نیز به «قول بلیغ» اشاره شده است.
این حقوقدان افزود: ویژگی دیگر، قول حسن و قول احسن است؛ یعنی سخن باید نیکو باشد و با ادبیات مناسب و محترمانه مطرح شود. در آیات سوره مبارکه فصلت نیز بر «احسن القول» تأکید شده است.
عضو هیأت مدیره کانون وکلای دادگستری مرکز تصریح کرد: بنابراین، سؤال خبرنگار باید تا حد امکان این ویژگیها را داشته باشد؛ یعنی کریمانه، لین، سدید، بلیغ و حسن باشد. خبرنگار باید بتواند سؤال خود را محکم و روشن مطرح کند، اما در عین حال کرامت و احترام طرف مقابل را نیز حفظ کند.
خبرنگاری نباید به سال ۱۳۷۷ محدود شود
وی در جمعبندی سخنان خود اظهار کرد: نامگذاری روز خبرنگار به ۱۷ مرداد و شهادت محمود صارمی، خبرنگار ایرنا، مربوط است، اما نباید حرفه خبرنگاری را به این تاریخ محدود کنیم. خبرنگاری حرفهای قدیمی و ریشهدار است و از منظر دینی میتوان ریشههای آن را همزمان با معرفی آفرینش و هستی به انسان از طریق پیامبران دانست.
دکتر حبیبی افزود: خبرنگاری حرفهای ارزشمند است که باید دو اصل راهبردی اعتمادسازی عمومی و امانتداری را رعایت کند و در کنار آن، ضوابط حرفهای نیز مورد توجه قرار گیرد؛ از جمله اینکه خبر باید مبتنی بر علم و آگاهی باشد، از ظن و گمان پرهیز شود، انتشار خبر موجب آسیب به مخاطب نشود، خبرنگار موجب تشویش و دلهره عمومی نشود و در نهایت، گفتار و پرسشهای او نیز بر اساس معیارهای اخلاقی و قرآنی باشد.
نایب رئیس اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران در پایان گفت: با توجه به این مباحث، میتوان خبرنگاری را حرفهای دانست که تقدس در ذات آن قرار دارد؛ حرفهای که با آگاهی مردم، انتقال حقیقت و مسئولیت اجتماعی پیوند خورده و به همین دلیل، خبرنگار باید همواره نسبت به آثار و پیامدهای سخن و خبری که منتشر میکند، مسئولانه رفتار کند.
